Dzieje regionu:

Źródła i literatura do dziejów Ziemi Wałeckiej

  W XVI wieku Wałcz stał się siedzibą starosty - przedstawiciela władzy królewskiej na terenie całego powiatu. Zaczęto prowadzić księgi wieczyste, do których wpisywano treść wydawanych dokumentów, a także potwierdzenia wszelkich transakcji dotyczących obrotu nieruchomościami. Te księgi po dziś dzień są najważniejszymi źródłami do dziejów miasta i całej Ziemi Wałeckiej. Księgi grodzkie wałeckie, w ilości 125 tomów, znajdujące się w Archiwum Państwowym w Poznaniu, liczące niejednokrotnie ponad 1000 stron in folio, zawierają wiele odpisów dokumentów miejskich. Niestety trzy ważne voluminy z lat 1558-1773, przechowywane w Miejskiej Bibliotece w Wałczu, zaginęły w czasie ostatniej wojny, a tylko jeden z nich ocalał w Państwowym Archiwum w Gdańsku. Kiedy w roku 1841 pożar strawił chylący się i tak już ku upadkowi stary ratusz wałecki, wraz z nim spłonęły także ważne akta dotyczące historii miasta. To co ocalało, tzn. różne przywileje wydawane przez królów polskich, zostało złożone w Archiwum Państwowym w Berlinie-Dahlem. Wiele z nich (szczególnie te najstarsze) zostało poważnie zniszczone przez robaki i wilgoć tak, że stały się prawie nieczytelne. Jednakże pracownicy archiwum zdołali wiele dokumentów odrestaurować i zrobić z nich odpisy, które następnie trafiły do archiwum miejskiego w Deutsch Krone. Najważniejsze z nich wydał drukiem ówczesny burmistrz - Gustav Adolf Sperling w roku 1928 pt. „Aus vergilbten Papieren der Stadt Deutsch Krone” („Z pożółkłych papierów miasta Wałcza”). Jako jeden z pierwszych i niewątpliwie najstarszy zamieszczony w tym tomie jest dokument lokacyjny miasta Wałcza z dnia 23 kwietnia 1303 roku. Spisany na pergaminie w języku łacińskim, mieści się na 5 stronach. Oryginał w tych latach przechowywany w Archiwum Gdańskim był już wcześniej publikowany w „Preussischen Urkundenbuch” już w roku 1909 w Królewcu. Dokument lokacyjny miasta Wałcza potwierdzany był przez wszystkich niemal królów polskich, poczynając od Kazimierza Wielkiego w dniu 10 maja 1368 roku. Burmistrz wałecki Adolf Sperling wydając dokumenty do dziejów miasta Wałcza opublikował ów dokument lokacyjny opierając się na tekście z czasów Kazimierza Wielkiego. 

  Mimo wojen, pożarów i zniszczeń, Wałcz posiadał bogatą dokumentację źródłową i to zawsze przyciągało uwagę historyków. Pierwszym był niewątpliwie Jan Ignacy Bocheński, autor kroniki rodów i miejscowości powiatu wałeckiego. On też przeniósł do biblioteki gimnazjum wałeckiego księgozbiór Sapiehów z Wielenia. Będąc proboszczem w Wałczu, a potem w Białej i w Pile, gromadził odpisy dokumentów historycznych w języku łacińskim. W czasach zaborów polskie tradycje w Wałczu kultywowali m.in. dyrektor gimnazjum wałeckiego Antoni Perzyński czy Józef Dalski. Na uwagę zasługują także prace E. Raczyńskiego, J. Łukaszewicza i E. Calliera. Pierwszą jednak pełną monografię powiatu wałeckiego napisał w roku 1867 niemiecki historyk F. W. Schmitt („Geschichte des Deutsch-Croner Kreises”). Następną obszerniejszą i bardziej dokładną monografię historyczną powiatu wałeckiego wydał w roku 1902 F. Schultz. Spod jego pióra wyszło też wiele innych źródłowo udokumentowanych artykułów do dziejów Ziemi Wałeckiej. Prace Schmitta i Schulza są jednak tendencyjne, przepojone niechęcią do Polski, dlatego przydatny jest tylko materiał faktograficzny, dzisiaj często niedostępny historykowi na skutek zaginięcia lub zniszczenia wielu dokumentów źródłowych. Z współczesnych publikacji niemieckich należy pamiętać o pracach K. Ruprechta oraz H.G. Schmelinga.

  Pierwsza polska monografia historyczna powiatu wałeckiego ukazała się dopiero w roku 1961. Została opracowana przez trzech historyków z ośrodka poznańskiego: Z. Borasa, R. Walczaka i A. Wędzkiego. Do monografii dr Ryszard Walczak opracował bardzo obszerny wykaz pozycji bibliograficznych, który po dziś dzień jest drogowskazem dla każdego, kto pragnie się tym tematem zająć. Z akt archiwalnych R. Walczak wydobył niezwykle ciekawy materiał, odnoszący się do poszczególnych miejscowości Ziemi Wałeckiej i w ten sposób stworzył coś w rodzaju małego słownika geograficznego byłego powiatu wałeckiego, po dziś dzień niezwykle użytecznego dla historyków-geografów. Piętnaście lat po publikacji Borasa, Walczaka i Wędzkiego władze miasta zadbały, aby opisać współczesność. Kilku historyków z ośrodka koszalińskiego opracowało historię miasta w okresie powojennym („Ziemia Wałecka w Polsce Ludowej”). Poza tym ukazało się jeszcze kilka drobnych przyczynków, dotyczących poszczególnych dziedzin życia miasta.

  Do nowszych opracowań o Wałczu i Ziemi Wałeckiej trzeba zaliczyć publikacje L. Bąka, M. Hlebionka, P. Bartosika; „Zeszyty Wałeckie” – rocznik popularno-naukowy wydawany przez Wałecki Klub Miłośników Miasta, „Spojrzenia regionalne” – opracowanie historyczne wydawane przez Zespół Szkół nr 1 w Wałczu. Historię najnowszą Wałcza przygotował zespół naukowy pod red. Bogusława Gałki („Zarys dziejów Wałcza w latach 1945-2005”). Swoją wartość mają także artykuły prasowe, ukazujące się w kwartalnikach, rocznikach historycznych i prasie regionalnej.

 Przemysław Bartosik



Data dodania: 12-04-2008

  powrót do listy dzieje regionu
  Program działania  |   Struktura  |   Kontakt  
Copyright © RTHZW - WAŁCZ 2008-2017
Projekt i wykonanie: